De vergeten basis van gezondheid: hoe hechting ons zenuwstelsel vormt

Als je last hebt van vermoeidheid, hoofdpijn, angst, spanning, terugkerende onrust of juist een gevoel van leegte, dan is de kans groot dat je op zoek gaat naar óf lichamelijke óf mentale hulp. Maar wat als die twee eigenlijk niet los van elkaar bestaan?

Steeds meer onderzoek laat zien dat de sleutel tot zowel lichamelijke als mentaal-emotionele gezondheid ligt in de ontwikkeling van ons autonome zenuwstelsel (AZS). En wat bepaalt die ontwikkeling? HECHTING.

Gezondheid begint niet met voeding of mindset, maar met afstemming

Het autonome zenuwstelsel is het regelsysteem van ons lichaam. Het bepaalt onze hartslag, hoe we slapen, verteren, hoe we reageren op stress en hoe goed we daarvan (lichamelijk) herstellen. Een goed ontwikkeld zenuwstelsel zorgt voor veerkracht: het vermogen om te schakelen tussen actie en rust, en tussen terugtrekken en verbinden. Het communiceert met het brein en is daarmee ook bepalend voor onze emoties en gedachten.

De rol van de ventrale vagus

Binnen dat regelsysteem is de ventrale vagus bepalend voor het ontstaan van ritme, voor dat kunnen schakelen, voor dat in balans zijn der dingen.

De ventrale vagus is nog niet actief bij onze geboorte — en activeert niet vanzelf.
Dit complex van zenuwbanen wordt actief onder invloed van:

• afgestemde aanraking
• veilige mimiek en stem
• een onvoorwaardelijk welkom heten
• afstemming door onze verzorgers

Als de ventrale vagus zich goed kan ontwikkelen, betekent dit dat er een regulerende kapitein aan het roer van ons systeem komt te staan.

Dit zorgt voor gezondheid: want onze lichaamsprocessen worden passend aangestuurd,
en voor gevoelens van welbevinden en veerkracht: want het lichaam zegt doorgaans tegen het brein ‘het gaat hier goed, alles is veilig’.

Hechting is dus geen emotioneel bijproduct — het is de fysiologische voedingsbodem van gezondheid

Ons regelsysteem leert zich in de eerste levensjaren afstemmen op wat het leven vraagt, óp basis van hoe er op ons afgestemd werd.

Maar dat gaat niet altijd goed. Ook met de beste bedoelingen kunnen verzorgers regelmatig toch niet bieden wat nodig is. Meestal omdat het ook bij hen ontbreekt aan ventrale vagus activiteit.

De vicieuze cirkel van autonome ontregeling en onveilige hechting

Wat gebeurt er als een kind opgroeit met een onvoldoende geactiveerde ventrale vagus?

Verminderde hartcoherentie

De ventrale vagus beïnvloedt het sinoatriale knooppunt in het hart en behoort te werken als een natuurlijke pacemaker.

Bij onvoldoende ventraal vagale activiteit:

• blijft het hart in paraattheid
• wordt het onrustig in het lichaam bij de minste uitdaging
• activeert het brein vervolgens een speurtocht naar gevaar

Dit wordt in verband gebracht met o.a. angststoornissen, depressie, burn-out en ontstekingsactiviteit.

Veranderde zintuiglijke waarneming (neuroceptie van gevaar)

Zonder een goed functionerende ventrale vagus worden de zintuigen afgestemd op dreiging in plaats van op veiligheid.

Gevolgen:

• Mensen horen eerder scherpe, dreigende tonen dan warme stemmen
• Blikveld wordt nauwer (tunnelvisie)
• Neutrale mimiek wordt als afwijzing of boosheid gelezen

Met een weinig actieve ventrale vagus voelt niet alleen het lichaam snel heftig, maar vervolgens wordt ook in de omgeving letterlijk geen veiligheid of troost waargenomen. De bedreiging komt van binnen en van buiten. Zelfs wanneer het objectief gezien veilig is.

Wat het meeste nodig is, is niet toegankelijk

De ventrale vagus moduleert ons sociale betrokkenheidssysteem: mimiek, oogcontact, stemgebruik en nabijheid.

Als dit systeem onderactief is:

• wordt het sturen en ontvangen van signalen via dat sociale betrokkenheidssysteem vermeden of als bedreigend ervaren
• registreren de zintuigen voortdurend en onbewust gevaar in de expressie van anderen
• wordt fysieke nabijheid van anderen of juist fysieke afwezigheid van anderen (afhankelijk van de onveilige hechtingsstijl) als bedreigend ervaren nog vooraleer daar een bewuste registratie van is

Wat iemand het hardst nodig heeft (verbinding, gedragenheid), is exact wat het zenuwstelsel niet kan toelaten.

Beschermingsresponsen gerelateerd aan hyper- en hypoactivatie van het zenuwstelsel zoals pleasen, vermijden, bevriezen of vechten sluiten het hechtingssysteem af.

De veiligheid van de kudde, die nodig is om een regulerende kapitein te ontwikkelen aan het stuur van ons systeem (lichaam en brein), kan niet worden ontvangen, omdat de neurale paden die veiligheid kunnen registreren en die liefde en gedragenheid kunnen toelaten, te weinig actief zijn.

Dat maakt de toegang tot herstel complex.

Structureel leven in hyper- of hypo-arousal

Een niet-geactiveerde ventrale vagus betekent niet alleen een gemis aan emotionele veiligheid, maar een lichaam dat structureel leeft in een staat van hyper- of hypo-arousal.

Een onvoldoende geactiveerde ventrale vagus betekent:

• een lichaam dat leeft in stress
• ontregeling van spijsvertering, immuunsysteem, slaap, celherstel
• steeds minder belastbaarheid
• groeiend isolement

En dus: steeds minder toegang tot (zelf)regulatie én tot de mogelijkheid van alsnog veilig gehecht raken.

Zie daar: de vicieuze cirkel.

Het is nooit te laat voor ‘Herstellend ouderschap’

Ons zenuwstelsel is plastisch — het kan leren, reguleren en herstellen. Maar het vraagt tijd, en een zeer specifieke lichaamsgerichte en zenuwstelsel gerichte begeleiding.

Ik heb hiervoor de Veilige B.O.D.E.M. methode ontwikkeld. Dat is de kern van mijn aanpak én van mijn webinar: hoe je het zenuwstelsel bereikt en op dát niveau de basis kunt herstellen die je misschien nooit echt hebt gekend.

Ik zet paarden daarbij in als katalysator van dit proces.

Maar het kan ook heel goed zonder paarden. Zo leid ik al jaren hulpverleners op die niet met paarden werken. En een groot deel van mijn cliënten begeleid ik alleen online.

Er is ontzettend veel mogelijk.

Meer weten?

•  als professional :

kijk eens naar mijn nascholingsaanbod:

https://navenja.nl/alles-begint-in-het-zenuwstelsel/

https://navenja.nl/coachen-met-het-zenuwstelsel/

of neem deel aan mijn gratis webinar voor hulpverleners: https://navenja.nl/webinar-alles-begint-in-het-zenuwstelsel/

•  voor je eigen zenuwstelsel en veiliger hechting :

In mijn programma 'Herstel je veerkracht' besteed ik uitgebreid aandacht aan hechting en het zenuwstelsel: https://navenja.nl/veerkracht/

• Bronnen (selectie)

Porges, S. (2011). The Polyvagal Theory

Schlote, S. Equusoma

Poole Heller, D. De kracht van gehechtheid

Schore, A. (2001). The effects of early relational trauma on right brain development

Thayer & Lane (2000). A Model of Neurovisceral Integration

Craig, A. (2002). Interoception: the sense of the physiological condition of the body

Damasio, A. (1999). The Feeling of What Happens